Dat is toch niet liberaal!
Vrijzinnigheid, liberalisme en pragmatisme zijn veelgebruikte begrippen binnen de Jonge Democraten. Politiek is geen wiskunde en dus kent niemand de ultieme definitie van dit trio. Het is verstandig als we proberen een gemeenschappelijke betekenis te geven aan de woorden die de kern van ons gedachtegoed te omschrijven. Hierbij een voorzet die, geheel in de vrijzinnige traditie, ruimte laat voor discussie en verbetering.
Instinctief voelen veel JD’ers en andere leden van de sociaal-liberale subcultuur aan dat vrijzinnigheid, liberalisme en pragmatisme aan elkaar gerelateerd zijn. Toch is het nog niet zo gemakkelijk om de geringe verschillen tussen de onderdelen van deze triade scherp te krijgen. Een goed begrip ervan maakt het dan ook mogelijk onze eigen identiteit scherp te stellen en te vergelijken met andere bewegingen.
Vrijzinnig: zonder dogma’s
Vrijzinnigheid hebben we in ons beginselprogramma omschreven als het “vanuit verschillende opvattingen tot dezelfde waarden en ideeën komen”. De gemene deler van de definities die ‘de Dikke’ en Wikipedia geven is tweeledig: liberaal of tenminste vooruitstrevend, of het afzetten tegen orthodoxe interpretaties, dogma’s en tradities binnen een ideologie. Samen geven deze definities aan dat vrijzinnigheid geen ‘waardeloosheid’ betekent. Je kunt geen politiek visie hebben zonder te weten welke waarden je in je vaandel voert. Het maakt nogal een verschil of loyaliteit aan de Heer je voornaamste drijfveer is, of dat je pal voor het primaat van het individu staat. Als vrijzinnigen het eens zijn over een verzameling van waarden, laten zij echter wel ruimte voor vernieuwing en worden ultieme waarheden niet snel geaccepteerd. Er zijn bijvoorbeeld vrijzinnig-christenen, die al te orthodoxe Bijbel-interpretaties afwijzen, maar ook vrijzinnig-liberalen, waar wij ons mee associëren. Vrijzinnigheid zou je kunnen opvatten als een ‘dunne’ ideologie. Je kunt vrijzinnig-liberaal zijn en daarmee de waarden uit het liberalisme aanhangen, je pretendeert dan echter nog niet dat je op elk probleem een simpel antwoord hebt. Er zijn geen standpuntenmachines, zoals je die wel ziet bij ‘dikke’ ideologieën als het communisme en libertarische krachten binnen de VVD. Ben je echt vrijzinnig, dan ben je altijd kritisch op eerder ingenomen standpunten en bereid om je mening inhoudelijk te beargumenteren.
Sociaal-liberalisme: dunne ideologie
Het sociaal-liberalisme is eigenlijk per definitie een vrijzinnige interpretatie van het liberalisme. Er zijn geen heilige waarden die altijd vooropstaan, zoals vrijheid, maar er wordt een balans gezocht tussen verschillende en vaak conflicterende waarden als eigen verantwoordelijkheid en gemeenschapsinterventie om mensen te helpen échte keuzevrijheid te verkrijgen. Het is heel moeilijk om standaardconcepten te geven over waar de grens ligt. Sociaal-liberalen hebben geen eenvoudige antwoorden op vraagstukken als het boerkaverbod, de hoeveelheid onderwijs die de overheid zou moeten betalen en de juiste wijze van omgaan met harddrugs. Toch bedienen ook sociaal-liberalen zich wel van retoriek: onderwijs, onderwijs, onderwijs, bijvoorbeeld. Het is te simpel om onderwijs maar te associëren met het sociaal-liberalisme, want hoe moet dat er dan uitzien? Geef je ouders de vrijheid bijzondere scholen te stichten (liberaal), of probeer je als staat om leerlingen verplicht te mixen zodat de onderklasse zich verheft (vermoedelijk sociaal)? Verplicht je leerlingen een diploma te halen? Retoriek kun je lekprikken, en bij sociaal-liberalen gaat dat heel makkelijk. Het feit dat er meerdere waarden tegelijk van belang zijn, die vaak ook gespannen voet met elkaar staan, zorgt ervoor dat er nauwelijks dogma’s en tradities zijn. Het erkent dat de wereld complex is en dat veel politieke afwegingen buitengewoon moeilijk zijn.
Pragmatisme: alleen het resultaat telt
In die situaties komt het pragmatisme van pas. Hoewel de Van Dale dat definieert als “een zakelijke beoordeling van de feiten”, kan dat niet het hele verhaal zijn. Het is immers onmogelijk om zonder criteria, zonder waarden, te beoordelen of je iets wel of niet wenselijk vindt en welk voorstel het beste is. Het geeft echter wel aan dat een kwestie op eigen merites wordt beoordeeld en dat het resultaat telt. Welke principiële vergezichten er dan aan te pas zijn gekomen is niet relevant meer. Als je het zuiver interpreteert, zou je ook ruimte moeten laten voor voortschrijdend inzicht en moeten durven terugkomen op eerder ingenomen standpunten.
Pragmatisme maakt veel sociaal-liberale afwegingen een stuk makkelijker. Geven we mensen het fundamentele recht op drugsconsumptie of beschermen we hen tegen de verleidingen van stoffen die de mens verslaafd maakt en uiteindelijk keuzevrijheid ontneemt? Dat doet er niet zoveel meer toe als legalisatie onuitvoerbaar zou blijken. Pragmatisme heeft ook raakvlakken met utilitarisme, waarbij je het totale menselijke nut aan een bepaald voorstel vooropstelt. Dat kan betekenen dat je besluit tot een ontmoedigingsbeleid als het aantal mensen dat onvrijwillig in de problemen komt het aantal mensen dat vrijwillig harddrugs wil gebruiken overstijgt.
Sociaal-liberale politiek, vrijzinnige vereniging
Hoe kan de JD omgaan met de drie kernbegrippen van onze politieke identiteit? Als we naar buiten treden kunnen we het beste ons sociaal-liberale karakter vooropstellen. Dat geeft aan voor welke waarden we staan en hoe wij ons onderscheiden. De totstandkoming van een standpunt is voor anderen minder interessant dan de inhoud ervan. We hebben gezien dat sociaal-liberalisme wel tot vrijzinnig-liberalisme móet behoren. Het omgekeerde hoeft niet per se het geval te zijn omdat er verschillende niet-dogmatische opvattingen kunnen zijn over liberalisme. Vrijzinnigheid is dus een te weinig uitgesproken label. Daarnaast heeft het ook wel eens een negatieve connotatie. Bij de term vrijzinnige jongerenorganisatie wordt dan gedacht aan een kudde losgeslagen non-volwassenen.
Intern zou ik echter willen pleiten voor een vereniging die ruimte laat voor twijfel en probeert niet in dogmatiek te vervallen. Een vereniging die het leden mogelijk maakt om hun waarden en vooral de relatie daartussen te ontdekken: de een zal vrijheid belangrijker vinden, de ander emancipatie. Binnen een sociaal-liberale waardenset kan dat. Het pragmatisme is ons middel om tot standpunten te komen, maar moet nooit de principiële, leerzame en noodzakelijke discussies ondermijnen.
De laatste jaren worden ‘dissidente’ meningen binnen de JD steeds vaker van repliek gediend door een vijfwoordige tirade: “Dat is toch niet liberaal!” Zolang we niet weten wat hét liberalisme is – en dat zullen we nooit zeker weten – is het weinig productief en al helemaal niet vrijzinnig om een dergelijk simplistische reactie te botvieren op de genuanceerde of afwijkende denkers. Laten we naar buiten toe ferm staan voor de standpunten die op democratische wijze tot stand komen, maar intern altijd de ruimte laten voor discussie. Het leven is lang genoeg om je te bedienen van simpele waarheden, maar het jong-zijn duurt te kort om de kans je vrijzinnig te ontwikkelen aan je voorbij te laten gaan.
Dit artikel is verschenen in de Demo, het verenigingsorgaan van de Jonge Democraten, editie oktober 2008.
Print This Post
Leave a Reply
Your message will be published on this website, after approval of the webmaster. If you prefer a personal reply that will not be published, please use the contact form.