De 1040-urennorm is niet meer – chronologie van een moderne actie
Verslag van de bijdrage van Sywert van Lienden, oud-voorzitter van het LAKS, aan het jaarcongres 2009 van het Center for Public Innovation over Micromobilisatie
Een van de bekendste voorbeelden van succesvolle mobilisatie is al weer twee jaar oud. Scholieren protesteerden tegen de 1040-urennorm, een al langer bestaande regel die de staatssecretaris van onderwijs strikter wilde gaan handhaven. Zij deden dat met de middelen van 2007. Waarom werkte die actie zo goed? Welke middelen werden ingezet? Had het ook anders gekund? En wat leren we eruit voor de inzet van micromobilisatie of een weerwoord daarop anno 2009? Sywert van Lienden, destijds voorzitter van scholierenvakbond LAKS, deed verslag van de gebeurtenissen als een generaal in oorlogstijd. Chronologisch verslag van een maatschappelijke strijd.
Middel wordt doel: 1040 uren zint scholen noch scholieren
In 2006 constateerde de Onderwijsinspectie dat 94% van de middelbare scholen niet voldeed aan de norm om leerlingen 1040 uur contacttijd te bieden. Wat de precieze urenrealisatie was, was grotendeels onbekend. Daarop kondigde de staatssecretaris een striktere handhaving van de urennorm, al dan niet vergezeld van boetes voor scholen die alsnog niet zouden voldoen aan de regels. Het weerwoord van scholen en leerlingen kwam snel. Het zou onmogelijk zijn om de norm in te vullen met ‘kwaliteitsuren’. Daarvoor ontbrak simpelweg het geld. Aan de norm zou alleen kunnen worden voldaan door een grotere aanwezigheid van leerlingen te verplichten, zonder in de extra tijd ook extra onderwijs te geven. Scholieren spraken al snel van ‘ophokuren’, waarbij het middel tot doel werd verheven. Het LAKS – die onder nieuw voorzitterschap de ambitie koesterde een echte vakbond te worden – wendde zich tot de minister, maar die gaf nul op het rekest. De invulling van de uren was een verantwoordelijkheid van de scholen. De veranderingsbeluste LAKS’ers konden dan ook het beste de scholen aanspreken op hun invulling van de uren. Deze lijn verzandde echter al snel doordat de mogelijkheden op en voor scholen beperkt waren. De leerlingen bleken in medezeggenschapsraden geen instemmingsrecht te hebben op lestabellen. Tegelijkertijd brachten de directies een rapport van KPMG in stelling waarin werd aangetoond dat er te weinig geld was om de 1040-urennorm ten uitvoer te brengen zonder verleid te worden tot kunstmatige constructies.
Wilde acties worden landelijke beweging door nieuwe media
De onmacht via de decentrale route bracht verschillende leerlingraden ertoe om te gaan staken. Met name Groningse leerlingen ‘staken’ een fikkie. Het LAKS zag een kans om deze losse en wat wilde acties op te schalen naar een beweging die landelijk invloed zou kunnen uitoefenen. Daarvoor zette zij een tweesporenstrategie in. Oude media als Nova, de Volkskrant, NRC en Goedemorgen Nederland werden ingezet om politici, beleidsmakers en onderwijsbestuurders te bereiken en een rationeel betoog te verspreiden over de noodzaak tot aanpassing van de urennorm. Terwijl elke dag meer scholen plat gingen en de term LAKS zich omhoogwerkte in de nieuwslijstjes (Google News Reference Volume Index), bleef resultaat uit. Een demonstratie op het Plein, gevolgd door Kamervragen, resulteerde niet in concrete toezeggingen.
Meer massa bleek een noodzaak. Daartoe voldeden de oude media echter volstrekt niet. Zij bereikten een doelgroep wiens gemiddelde leeftijd aan de pensioengerechtigde grenst. Er bleek een matige correlatie te zijn tussen de nieuwsscore van het LAKS in de oude media en het aantal malen dat gegoogled werd op de term – hoofdzakelijk door leerlingen. Dat besef bracht het LAKS ertoe actief een scala aan ‘nieuwe’ media in te zetten. Media waarmee grote groepen scholieren in korte tijd te bereiken waren. Er werd gechat via MSN, gekrabbeld via Hyves, gemassadistribueerd via e-mailnieuwsbrieven, gebombardeerd per SMS, vliegensvlug gelanceerd via WordPress en geknutseld via YouTube. Petities werden ingezet om contactgegevens te verzamelen van leerlingen, die vervolgens langs verschillende kanalen werden bestookt met stakingsoproepen. Hyves – destijds scholierenmedium bij uitstek – stelde 24 uur lang al haar advertentiebanners gratis beschikbaar.
Argumenten worden beelden: draagvlak stijgt
Een eerste landelijke stakingsactie vond plaats op het Museumplein. Die leidde echter niet tot brede maatschappelijke steun: volgens TNS/NIPO lag die rond de twintig procent. Scholieren zouden op school moeten zitten, zo was de heersende mening. Ook de constatering dat het Kamerdebat nog niet had plaatsgevonden en er daarmee nog geen reden was tot grootschalige actie, werd naar menig leerlingvakbondshoofd geslingerd. Het LAKS had er belang bij om leerlingen thuis te houden, om zo de regie op de actie terug te pakken en te voorkomen dat de beweging doodbloedde door antisympathieën, opgewerkt door amateurisme. Hiervoor werden, ironisch genoeg, dezelfde nieuwe media ingezet als voor de mobilisatie.
Inmiddels had nieuw overleg plaatsgevonden met de staatssecretaris, die het LAKS toezegde extra onderwijsgeld beschikbaar te stellen. Toen bleek dat dit geen nieuw geld was, en dat het ook niet specifiek was gericht op het mogelijk maken van zinvolle besteding van de 1040 uur, voelden leerlingen zich bedrogen. In Middelburg brak daarop een nieuwe staking los. Zo vredig en wellicht knullig als de eerste demonstratie in het Amsterdamse centrum was verlopen, zo confronterend was haar Zeeuwse counterpart. Enkele beelden van door politie-agenten weggeknuppelde scholieren overspoelden Nederland. Het maatschappelijk draagvlak voor de positie van de scholieren steeg naar 41%.
Nadat ook het laatste algemeen overleg in de Tweede Kamer geen bevredigende oplossing bracht, werd een landelijke staking op het Museumplein voorgekookt. Binnen 36 uur werden 75.000 scholieren benaderd, waarvan 25.000 zich op de stakingsdag manifesteerden. Door een gecombineerde inzet van SMS-bombardementen, nieuwe banners op Hyves en alle andere kanalen, bleek een massamobilisatie mogelijk in ongekende tijd. De nieuwe demonstratie op het Museumplein bracht de politiek ertoe zich te laten adviseren over de norm. Uiteindelijk heeft dat geleid tot een zege voor de scholieren: de norm is naar beneden bijgesteld.
David tegen Goliath
Dat de scholieren uiteindelijk de strijd om de urennorm wonnen, wijt Sywert van Lienden vooral aan het gebrek aan emotie in de reacties van overheidswege. De staatssecretaris probeerde steeds feitelijk en genuanceerd te reageren op wat er gebeurde, nog los van de enigszins denigrerende toon waarop dat gebeurde. De duidelijke, eenduidige boodschap van het LAKS, die een sterke emotionele en activerende lading had, sloeg veel beter aan bij leerlingen. De rol van beelden is daarin zeer belangrijk. De visuele escalatie van het protest in Middelburg wekte veel sympathie voor het scholierensmaldeel op, zonder dat er ook maar enig argument extra gewisseld was.
Los van de communicatiestrategie had het LAKS meer speelruimte. Door links en rechts een regel te overtreden, kon zij sneller reageren dan de overheid.
Terugblikkend op het heftige voorjaar van 2007, lijkt Van Lienden zich bewust te zijn dat hij terugblikt op het wapentuig dat in de vorige oorlog is ingezet. De combinatie van MSN en Hyves werkt anno 2009 dan ook niet meer, zo waarschuwt Sywert. Staar je dan ook niet blind op de precieze middelen, maar op het fenomeen erachter: het feit dát communicatiemiddelen tegen lage kosten een enorm bereik kunnen hebben, maakt het makkelijk om in korte tijd een massa te mobiliseren. Achteraf lijkt er volledige regie te zijn geweest, maar de werkelijkheid was anders. Wilde acties in den landen konden de positie van het LAKS ondermijnen, en het effect van de inzet van nieuwe media kon niet worden voorzien. Is er wellicht sprake van ‘micromobilisatiemomentum’: er is een aantal momenten in de tijd, waarop invloed kan worden uitgeoefend, maar als de beer los is, krijgt het ook zijn eigen, onvoorspelbare dynamiek?
Het succes van deze actie heeft uiteraard meer wortels dan de gevolgde communicatiestrategie. Hoe ‘contingent’ de strijd om de uren is met de condities van succesvolle micromobilisatie, zoals later uiteengezet door Victor Bekkers, is daarmee aan de lezer van dit congresverslag.
Maar ach, dat weet u natuurlijk al. U was erbij of heeft de feeds gelezen. Micromobilisatie zegt u niets meer. U had uw mening klaar voor de bijdrage ten einde was, publiceerde die zonder vertraging en voegde overal een persoonlijke noot aan toe. Uw geruisloze getwitter was een uiting van massale microcreatie.
Print This Post
One Response to “De 1040-urennorm is niet meer – chronologie van een moderne actie”
Socialmediarevolutie: Micromobilisatiemomentum « Peter Keur - September 20, 2010
[...] van mijn post over de beef tussen Shirky en Morozov wees Zenc-collega Ton Monasso me op dit congresverslag. Het is een verslag van de bijdrage van de voorzitter van LAKS (Sywert van Lienden) aan het [...]
Leave a Reply
Your message will be published on this website, after approval of the webmaster. If you prefer a personal reply that will not be published, please use the contact form.