Vrijzinnige politiek is overal
Vrijzinnigheid is een groot goed. Het kent veel aanhangers, bewust en onbewust. De waaier van mogelijkheden die nog openligt als men zich eenmaal tot het vrijzinnige kamp rekent, is de oorzaak van de populariteit ervan, maar ook een verklaring voor de onmogelijkheid om alle vrijzinnige denkers te verenigen. Vrijzinnige politiek bestaat, maar loopt dwars door het merendeel van de partijen heen.
Door Ton Monasso, voorzitter van de Jonge Democraten
De begrippen non-dogmatisme, vrijzinnigheid en pragmatisme worden vaak in combinatie gebruikt en soms zelfs als synoniemen gezien. Er zijn echter verschillen die we scherp moeten krijgen voordat we tot een analyse van het vrijzinnige veld kunnen overgaan. Als we ideologie en dogmatiek voor het gemak even gelijkschakelen, kunnen we die beschrijven als een min of meer absolute set van waarden en idealen én een bijpassende methode om die te verwezenlijken, een denkmodel. Non-dogmatiek en vrijzinnigheid zijn in mijn ogen identiek. Ze staan voor het afzweren van een mentale methode, voor het weerstaan van de verleiding een simpele redeneermachine toe te passen op problemen. Er is echter geen politiek die kan zonder gebondenheid aan waarden, zoals ik verderop zal betogen.
Pragmatisme zie ik als ongebondenheid in enge zin. Het is de vrijheid om een oplossing voor een vraagstuk te laten bepalen door elke keer opnieuw af te wegen welk alternatief het beste aansluit op je maatschappelijke waarden. Daarbij is voortschrijdend inzicht geen scheldwoord, maar een modus operandi.
Het is een illusie om te denken dat een politieke partij zonder waarden kan. Sterker nog, geen enkel standpunt is waardevrij. De klassieke filosofen mogen met elkaar van mening hebben verschild over de mogelijkheid van objectieve kennis en daaraan gerelateerd ‘optimale’ politiek, er is consensus over het feit dat je alleen een uitspraak over de wenselijkheid van beleidsalternatieven kunt doen als je een toetsingskader hebt. Dat kader kan elke keer volledig opnieuw worden samengesteld, waarbij op maandag gelijkheid en op dinsdag individuele ontplooiing het uitgangspunt is. Een dergelijk onsamenhangend verloop van waarden zien we echter vrijwel nooit terug, om de simpele reden dat het een partij ongeloofwaardig maakt ten opzichte van kiezer en collega’s. De ene partij zal meer moeite doen zijn toetsingskader te funderen in filosofische principes dan de ander, maar grofweg zijn er slechts twee ideaaltypen. De hoogste waarde kan allereerst bepaald zijn door het directe belang van de achterban. Cliëntelistische en populistische partijen behoren tot deze categorie. Ten tweede kunnen de waarden gegrondvest zijn op een consistent wereldbeeld. Is dat een simpele set van principes, dan vinden we politieke ideologieën als socialisme, marxisme en liberalisme. Uiteraard zijn ook kruisingen mogelijk.
Bij welk type partij is vrijzinnigheid nu inpasbaar? We zullen niet snel geneigd zijn om belangenpartijen vrijzinnig te noemen, dus we kunnen de definitie van vrijzinnigheid aanscherpen tot een vrije denkwijze, zonder vaste methode, waarbij het toetsingskader is gefundeerd in een maatschappijbeeld. Dat laat de mogelijkheid open dat puur socialistische, puur confessionele of puur liberale partijen vrijzinnig zijn.
‘Extreme’ waarden maken het niet meer of minder mogelijk om vrijzinnig te zijn dan wanneer men zich op andere plaatsen in het ideologische continuüm bevindt. Wel is het zo dat de neiging groot is om een denkmodel toe te passen met een simpele set van waarden. Dat is echter geen wetmatigheid, zoals bijvoorbeeld de ChristenUnie momenteel laat zien. Zij combineren duidelijke grondslagen met een relatief open benaderingswijze, zeker als dat wordt vergeleken met de meer dogmatische SGP.
Combinaties als sociaal-liberalisme dwingen echter vaker een open methode af, omdat er simpelweg geen standaarddenkmodel bestaat. Daarom zien we ook vooral in het midden partijen die zichzelf in meer of mindere mate vrijzinnig noemen. D66, maar ook de linkervleugel van het CDA (sociaal-confessioneel), GroenLinks, de Mark-achtigen in de VVD en het gros der PvdA’ers bevinden zich op kruispunten.
Ik ben bang dat één grote vrijzinnige politieke partij er niet in zit. Is het niet bij de start, dan zal zich in het proces van standpuntontwikkeling toch zeker een interne strijd om de waarden openbaren. De duivel openbaart zich pas in de concrete keuzes. Bij D66 explodeerden de tegenstellingen tussen een vleugel van bestuurlijke vernieuwers en een garde ontplooiingsliberalen tijdens de bespreking rondom het paasakkoord. Een bredere vrijzinnige partij zal met grote waarschijnlijkheid met grote regelmatigheid te maken krijgen met dergelijke vetes.
Vrijzinnigen in verschillende partijen mogen daarom lekker blijven waar ze zijn. Als we ze bijeen willen brengen, laten we dat dan doen op basis van gedeelde waarden. Een grote sociaal-liberale partij? Dat is een apart artikel waard, maar heeft slechts zijdelings iets met vrijzinnigheid van doen. Elke grote middenpartij zal vrijzinnig moeten zijn, omdat de simplistische denkmodellen van weleer geen oplossingen meer bieden. De roep om een brede vrijzinnige partij is daarom een tot mislukken gedoemde oplossing op zoek naar een niet bestaand probleem.
Wat doen we dan met pragmatisme? Die kiezer moet er vooral niet teveel van hebben. Draaikonterigheid van Bos en opportunisme van D66 in de afgelopen jaren mogen vanuit de achterliggende politieke waarden nobel zijn geweest, het uitleggen ervan bleek een onneembare horde. Het beste electorale recept lijkt toch te liggen in het hanteren van stabiliteit in je waarden, waarbij de discussie over standpunten niet in een mentaal keurslijf plaatsvindt. Eenmaal vastgezette posities moeten vooral niet te snel worden verlaten. Onwenselijk? Voor ons gevoel heeft het met vrijzinnigheid te maken: echte vrijzinnigheid kan niet zonder pragmatisme. Dat illustreert de moeilijkheid van vrijzinnige politiek in brede zin. Het is nodig om de problemen van deze tijd aan te pakken, maar teveel flexibiliteit laten doorschemeren maakt je onberekenbaar voor de kiezer.
We kunnen concluderen dat de geest der vrijzinnigheid al lang is binnengedrongen bij een groot deel van de politiek, en zich op heel verschillende wijzen manifesteert. Verbondenheid tussen vrijzinnigen bestaat echter alleen bij toeval via gedeelde waarden. Een nieuw vrijzinnig alternatief? Dat lijkt me vooral een zolderkamervariant op de echte politiek.
Verschenen op VrijzinnigAlternatief.nl
Print This Post
Leave a Reply
Your message will be published on this website, after approval of the webmaster. If you prefer a personal reply that will not be published, please use the contact form.